بررسی تطبیقی از مانيفست حزب کمونيست ☰ بررسی تطبيقی ترجمۀ حسن مرتضوی و محمود عباديان

در توضيحی که بر لزوم ترجمۀ تازه ای که از مانيفست عرضه کرده ام، به اشکالات ترجمه ھای فارسی موجود و نيز برخی تفاوت ھا و ناخوانائی ھای ترجمه انگليسی مورد تاييد انگلس با نسخۀ اصلی آلمانی اشاراتی کرده بودم. تا زمان انتشار ترجمۀ خودم، ترجمۀ مشترک آقايان حسن مرتضوی و محمود عباديان از مانيفست برايم قابل دسترسی نبود و اخيراً نسخه ای از آن به دستم رسيده است. با مطالعه و مقابلۀ آن با نسخۀ انگليسی مانيفست، به اشکالاتی برخوردم و حالا که تصميم گرفته ام ترجمۀ خود م را از طريق اينترنت در دسترس عموم قرار دھم، فکر می کنم بيان انتقادات ام به ترجمۀ حسن مرتضوی – محمود عباديان بعنوان مکمل مقدمه ای که بر ترجمۀ خود نوشته بودم، کار نابجائی نباشد. من نظرم را به اختصار، بدون ذکر ھمه موارد و تنھا با آوردن نمونه ھائی بيان می کنم. ھرچند من در ترجمۀ خودم نسخه اصلی آلمانی را ملاک قرار داده و به پاره ای از عدم انطباق ھای ترجمه انگليسی ساموئل مور با اصل آلمانی ھم اشاره کرده ام، اما در بررسی ترجمۀ حسن مرتضوی و محمود عباديان، ملاک را در درجه اول ھمان ترجمه انگليسی ساموئل مور قرار داده ام که مرجع اصلی آن ھا بوده است، ھرچند محمود عباديان که آلمانی می دانست، ترجمه مشترک شان را با آلمانی ھم مقابله کرده است. شھاب برھان – 25 دسامبر 2014

من اين بررسی را از دو جھت می توانم دسته بندی کنم: اول، عدم انطباق واژه ھا ويا مفاھيم و جملات با متن انگليسی که مبنای کار مترجمان بوده است ) و نيز گاه با متن اصلی آلمانی که با آن ھم مقابله کرده اند(؛ و دوم، انتخاب مترادف ھای ضعيف و نارسا و نيز شکل بيانی ی نه چندان مناسب .

اول – عدم انطباق واژه ھا و يا مفاھيم و جملات با متن انگليسی ) چون ترجمه مانيفست در پايان کتاب » مانيفست پس ار 150 سال« آمده، شماره صفحات اش از 275 آغاز می شود( در اين مقابله تنھا نمونه ھای برجسته را انتخاب می کنم.

در ابتدای ھر مورد، به ترجمه فارسی اشاره دارم و به دنبال اش به نسخۀ انگليسی و در مواردی آلمانی.

– ص. 175 – عنوان ترجمه » مانيفست کمونيست« است و در نسخۀ انگليسی و آلمانی » مانيفست حزب کمونيست«.
– ھمانجا- » شبحی در حال تسخير اروپاست«. در نسخۀ انگليسی A spectre is haunting Europe. haunting يعنی آمد و شد، پرسه، تردد و نه تسخير. در متن آلمانی، umgehen است يعنی چرخ زدن، گشتن.

– ھمانجا- » کجاست آن حزب مخالف که دشمنان اش در مسند قدرت، ]به بھانۀ[ کمونيست بودن آن را به باد دشنام نگرفته باشند؟«. نه در انگليسی و نه در آلمانی حرفی از بھانه و از دشنام دادن به خاطر کمونيست بودن نيست بلکه کمونيست خود اش دشنام است: کجاست آن حزب اپوزيسيونی که از طرف مخالفان حکومتی اش دشنام کمونيست نخورده باشد.

– ص. 276- »کمونيست ھای کشورھای گوناگون« در نسخۀ انگليسی Communists of various nationalities کمونيست ھائی از مليت ھای گوناگون است. در اصل آلمانی ملت ھای گوناگون است.

فصل بورژواھا و پرولترھا

– ص. 276- » آزاده و برده«. در انگليسی Freeman. بايد آزاد و برده ترجمه می شد. “آزاده” اسم معنی است و به معنی وارستگی اخلاقی و شخصيتی است. حال آن که مانيفست دارد از موقعيت حرف می زند. آزاد، در برابر وابسته يا تحت انقياد، بر موقعيت و وضعيت دلالت ميکند. يک آزاده می تواند آزاد نباشد و در زندان و يا اسير باشد.

– ھمانجا- » نوسازی« reconstruction بازسازی.

– ص.277- » دو اردوگاه بزرگِ در حال پيکار«. two hostile camps . اولا اردوگاه نيست و اردو است، مقر نيست، نيروست. ثانيا در حال پيکار نيست، متخاصم است يا آنطور که در متن آلمانی آمده:
دشمن. در حال پيکار، کنش را بيان می کند، حال آن که مانيفست به مناسبات و کيفيت رابطه، به دشمنی، به خصومت اشاره دارد.

– ص. 278- » با ايجاد موازنه در برابر اشرافيت« as a counterpoise against the nobility نه ايجاد موازنه است، نه در برابر، و نه اشرافيت بلکه: ھمچون وزنۀ مقابل عليه نجيب زادگی.

– ص. 279- » احساسات گرائی نافرھيخته« philistine sentimentalism احساسات گرائی يعنی گرايش به احساسات. نافرھيخته ھم يعنی غير نخبه. ولی فيليستين نخبه نبودن نيست، به معنی رذالت، دنائت، حقارت، پستی و نظاير آن است. در اينجا: احساساتيگری مبتذل.
– ھمانجا- » آزادی ھای بی شمار اعطا شده و فسخ ناپذير« indefeasible chartered freedoms آزادی ھای بی شمار رسمی يا ثبت شده و فسخ ناپذير. در آلمانی: بيشمار آزادی ھای تحصيل و تثبيت شده.

– ھمانجا- » آزادی ناسنجيده« unconscionable feedom آزادی عاری از وجدان.

– ھمانجا- » بورژوازی ھالۀ ] قداست[ تمام پيشه ھائی را که تا آن ھنگام گرامی شمرده می شد و با ھراسی تؤام با وقار به آن ھا نگريسته می شد، دريده است« hitherto honoured and looked up .to with reverent awe بورژوازی ھالۀ تقدس را از فراز سر تمام مشاغلی که تا آن زمان شريف دانسته شده و با ديدۀ خوف حاکی از حرمت به آن ھا نگريسته می شد، بر گرفت.

– ص. 280- » لشکر کشی ھا«. Expeditions يعنی جابجا شدن ھا و نقل مکان ھا؛ در آلمانی آمده Züge که من » کوچ ھا« ترجمه اش کرده ام. مانيفست از جابجائی جھانی سرمايه و بورژوازی حرف می زند ) استقرار در ھند و آمريکا …( و نه از لشکر کشی به مفھوم جنگی و نظامی.

– ھمانجا- » سؤ استفاده از بازار جھانی«. exploitation of the world market بھره برداری از بازار جھانی است.

– ھمانجا- » زراعت پيشه «. peasant روستائی. روستائی فقط زراعت پيشه نيست و می تواند دامدار ھم باشد.

– ص.282- » پيوندی آزادانه با ھم برقرار کرده بودند«. loosely پيوندھای سست و ضعيف . – ھمانجا- » سؤ استفاده تمام عيار از بازارھای قديمی تر« …thorough exploitation of بھره

برداری حد اکثری از بازارھای قديمی تر.

– ص.284- » نابودی ابزارھائی که مانع بحران می شوند« means وسائل است و نه ابزارھا. ابزار tool است.

– ھمانجا- » اما بورژوازی نه تنھا سلاح ھائی را به وجود آورد که مرگ اش را موجب می شوند، بلکه انسان ھائی را ھستی بخشيد که اين سلاح ھا را به کار می برند- طبقه کارگر جديد- پرولتاريا را« it has …also called to existence the men that مردانی را به عرصه آورده است که …. ) در مانيفست،
چه آلمانی die Männer ، چه انگليسی the men و چه فرانسه des hommes، صراحتا گفته شده »
مردانی را«. ھمه مترجمين فارسی که تا به حال ديده ام به خود اجازه داده اند سند را تحريف کرده، يا کارگران، يا انسان ھا چيز ديگری بنويسند!

– ص.285- » مراقب ھا]ی کارخانه[«. overlooker سرکارگر و سرپرست است. – ھمانجا- » رباخوار«. pawnbroker گروگير، و رھن دھنده )مرتھن( است.

– ھمانجا- » دستفروش ھا«. retired tradesman اصناف بازنشسته يا مستمری بگير. – ص.287- » کوره راه ھای متروک«. miserable متروک نيست، مفلوک و محقر.

– ص.288- » رشد صنعت، تمامی بخش ھای طبقات حاکم را به سوی پرولتاريا می راند« entier … …sections of the ruling class تمامی ی بخش ھائی از طبقه حاکم.

– ص.289- » … آن ھا مرتجع ھستند، زيرا می کوشند چرخ تاريخ را به عقب برگردانند. اگر برحسب تصادف انقلابی می شوند فقط از آن جھت است که در آستانۀ رانده شدن به صفوف پرولتاريا قرار دارند….« if by chance they are revolutionary برحسب تصادف انقلابی نمی شوند وگرنه شرط انقلابی شدن شان به دنبال اين جملل شرطی نمی آمد! مانيفست می گويد: اگر بخت انقلابی شدن داشته باشند از آن روست که…

– ھمانجا- » ” طبقۀ خطرناک” اراذل و اوباش اجتماعی، که با بی اعتنايی توده را فاسد می کنند و از سوی پايين ترين قشرھای جامعۀ کھنه دور انداخته می شوند، ممکن است تک و توک با انقلاب پرولتری به درون جنبش کشيده شوند…« The ” dangerous class”, the social scum, that passively rotting mass thrown off by the lowest layers of the old society, may here and there, …..be swept in to the movement by a proletarian revolution ” طبقۀ خطرناک”، تفالۀ اجتماعی، اين تودۀ فاسد شونده در انفعال، مطرود از سوی پائين ترين لايه ھای جامعۀ کھنه، در انقلاب پرولتری شايد اينجا و آنجا به درون جنبش کشيده شود…

– ص. 290- »جنبش پرولتری جنبش خود آگاه و مستقل اکثريتی عظيم و به سود اين اکثريت است« در انگليسی و آلمانی: …. اکثريت عظيم و به سود اکثريت عظيم است و “اين” وجود ندارد.
– ص.291- » ھرچند درون مايۀ پيکار پرولتاريا با بورژوازی ملی نيست، اما در آغاز از نظر شکل ملی است« Though not in substance, yet in form, the struggle of proletariat with
.bourgeoisie is at first a national struggle پيکار پرولتاريا با بورژوازی، اگر چه نه در
مضمون، اما در شکل، در وھلۀ اول ملی است. گفتن ” در آغاز ” به اين معنی می شود که ھنگامی که اين
مبارزه شروع می شود جنبه بين المللی ندارد و فقط ملی است و ديرتر و در گام ھای بعدی است که می شود بين المللی. اما ” در وھلۀ اول” به اين معنی است که وجه مقدم و بيواسطۀ اين پيکار، در داخل کشور و متوجه بورژوازی خودی است، ھرچند که در ھمان زمان وجه بين المللی ھم دارد.

– ھمانجا – » پيشرفت صنعت، که بورژوازی بانی اجباری آن است…« involuntary prompter رواج دھندۀ غير ارادی آن است… در آلمانی: … که حامل بی اختيار و بدون مقاومت آن است…

فصل پرولترھا و کمونيست ھا

– ص. 291- » مناسبات کمونيست ھا و مجموع کارگران چگونه است؟« to the proletarians as a whole بعنوان يک کل. در آلمانی: با کارگران بطور کلی. “کل”، ناظر بر مفھوم طبقه است ولی ” مجموع” ناظر بر جمع عددی است.

– ھمانجا- » در مقابل ساير احزاب کارگری«. working class parties در مقابل ساير احزاب طبقه کارگر.

– ص. 292- » نتايج نظری کمونيست ھا…. اين نتايج…« احکام نظری کمونيست ھا… – ص. 293- » فعاليت يکپارچۀ تمام اعضای جامعه«. … the united action of فعاليت متحد. فرق

يکپارچه با متحد زياد است. متحد، متضمن تعدد است، ولی يکپارچه، تک واحد است.

– ص. 295-296- » … کمونيسم اين قدرت را از ھر کس سلب می کند که با تملک اين محصولات، کار ديگران را از آ ِن خود کند«. ….to subjugate the labour of others کار ديگران را تحت اختيار خود بگيرد.

– ص. 297- » ما به اين گناه خود اعتراف می کنيم«. crime ما به اين ُجرم خود …. – ص. 150- »… می خواھند ميھن و ملت را بر اندازند«. countries and nationality ميھن و مليت

را …

– ص. 302- » شورشيان و تمام کسانی که کشور را ترک کرده اند« emigrants and rebels مھاجران و ياغيان.

فصل ادبيات سوسياليستی و کمونيستی

– ص. 303- » برای جلب ھمدردی ] ديگران[ …« in order to rally the people to them برای جلب مردم به سوی خود.

– ھمانجا- » انبان دريوزگی« alms-bag کشکول گدائی ) انبان، مشک پوستی برای آب و روغن است(.

– – ص. 304- » اقدامات قھر آميز«. coercive measures تمھيدات زورگويانه.

– ص. 305- »حسرت خواری« heart-burning سوز دل، خشم از حسد.

– ھمانجا- » اين دو طبقه پشت به پشت بورژوازی بالنده زندگی گياھی دارند«. still vegetate side by side with the rising bourgeoisie اين دو طبقه ھنوز پھلو به پھلوی بورژوازی بالنده در حال رويش اند.

– ص.306- » …تمام اثرات سرمست کنندۀ خودفريبی را زائل ساخته بود، اين شکل از سوسياليسم به افسردگی غم انگيزی منتھی شد« -had dispersed all intoxicating effects of self .deceptions, this forme of Socialisme ended in a miserable fit of the blues …. تمام نشئه ی خودفريبی را زايل کردند، اين شکل از سوسياليسم به خماری رقت انگيزی منتھی شد.

– ص. 307- » تصاحب ايده ھای فرانسوی« annexation منضم کردن؛ فرا گرفتن. – ھمانجا- » زبانی بيگانه از آ ِن خود می شود« a foreign language is appropriated زبانی

بيگانه فرا گرفته می شود. – ھمانجا- » در بالای صفحات …« over بر روی صفحات.

– ص. 308- » آثار کافر کيش فرانسوی« the profan french literature آثار کفرآلود فرانسوی ) کيش مال آدمی است(.

– ھمانجا- » قلب ماھيت شد« emasculated عقيم شد.
– ھمانجا- » نظرورزی« speculative خيال پردازانه. – ھمانجا- » سرشک« dew ژاله، شبنم. ) سرشک، قطره و اشک است (.

– ھمانجا- » نافرھيختگان خرده بورژوازی « petty-bourgeois philistine خرده بورژوازی فرومايه. در آلمانی: فرو مايه، پَست، رذيل.

– ھمانجا- » بی اعتنائی فاقد تعصب« impartical بيطرفی.

ص. 311- » بورژوازی جھانی را که در آن سرآمد است بھترين جھان ممکن می پندارد«. The bourgeoisie naturally conceives the world in which it is supreme to be the best…

بورژوازی طبعا گمان می کند دنيائی که در آن سلطه دارد بھترين دنياست.

– ھمانجا- »… فقط زمانی بيان درخوری می يابد که به استعارۀ محض تبديل شود«. Bourgeois Socialism attains adequate expression when, it becomes a mere figure of .speech… فقط زمانی به ابراز کامل منظور اش نائل می شود که به لفاظی محض تبديل شود.

– ص. 313- » خود را در ]جايگاھی[ بس والاتر از تمام مبارزات طبقاتی بپندارند« خود را بسيار مافوق ھمه تضادھای طبقاتی بپندارند.

– ص314- » منع کار برای افراد خصوصی«. abolition of the carrying of industries for the account of private individuals الغای ثروت اندوزی افراد خصوصی به حساب صنايع. در آلمانی: الغای ثروت اندوزی خصوصی.

فصل موضع کمونيست ھا نسبت به احزاب گوناگون کنونی اپوزيسيون

– ص. 316- » اما در جنبش کنونی فردای جنبش را نيز نمايندگی می کنند و مسئوليت آن را بر دوش دارند«. .they also represent and take care of the future of the mouvement آينده جنبش را نيز نمايندگی می کنند و به آن توجه دارند.

– ص. 317- » کمونيست ھا از پنھان کردن نظرات و اھداف خود بيزار ھستند« disdain عار دارند. در آلمانی: ابا دارند.

– ھمانجا- » سرنگونی قھر آميز« forcible overthrow سرنگونی به زور. *****
دوم – انتخاب مترادف ھای ضعيف و نارسا و نيز شکل بيانی ی نه چندان مناسب .

در اينجا ھم تنھا به ذکر نمونه ھائی بسنده می کنم وگرنه ھمه متن را بايد نقل کنم.

پاره ای از واژه ھائی که مترجمين انتخاب کرده اند شايد در مقايسه با متن انگليسی غلط نباشند اما واژه ھای مناسب و رسائی نيستند و مترادف ھای بھتری برايشان در اختيار است. نمونه ھا:

– ص. 279- » نمايش ددمنشانۀ زور در قرون وسطا« brutal display of vigour نمايش خشونتبار قدرت…

– ھمانجا- » تن آساترين تنبلی ھا« the most slothful indolence راحت طلبی ھای بس کاھلانه. – ص281- » توليدات فکری«. Intellectual productions توليدات معنوی ) در برابر توليدات

مادی(. – ھمانجا- » نفرت به شدت لجوجانۀ بربرھا ھا از بيگانگان« بيگانه ستيزی سرسختانۀ بربرھا.

– ھمانجا- » جھانی مطابق نقش خويش می آفريند« it creates a world after its own image مطابق الگوی خود.

– ھمانجا- » تسطيح سراسر قاره ھا برای زراعت« clearing of whole countries for cultivations در فارسی، قابل کشت کردن مصطلح است.

– ص. 283- » بحران ھای تجاری …. ھستی سراسر جامعۀ بورژوائی را در معرض داوری قرار می دھد«. در فارسی گفته می شود: زير سئوال می برد.

– ص. 283- » بيماری ھمه گير اضافه توليد« درست است که در اصل آلمانی و ترجمه ھای انگليسی و فرانسه از اصطلاح epidemic استفاده شده و معادل تحت اللفظی اش بيماری ھمه گير است، اما
منظور اين نيست که ھمه دچار مازاد توليد می شوند بلکه منظور، بلائی است که دامنگير جامعه می شود و ھمين منظور را بايد در ترجمه بيان کرد: بلائی اجتماعی، بلای مازاد توليد.

– ص. 284- » طبقه ای از رنجبران که تا زمانی زنده ھستند که…« labourers کارگران يا زحمتکشان.
– ص.285- » اين استبداد…. به ھمان اندازه تنگ چشم تر، منفورتر و ناگوارتر می شود« …petty hateful… and… embittering به ھمان اندازه رذل تر، نفرت انگيزتر و تلخ تر می شود.

– ھمانجا- » سوداگرھای خرد،کاسب کارھا« the small tradespeople, shokeepers کسبه خرد، دکاندارھا.

– ھمانجا- » … از ھمه طبقات جمعيت، نيروھای انسانی تازه ای به صفوف پرولتاريا می پيوندند« the .proletariat is recruited from all class of the population پرولتاريا از ھمه طبقات

جمعيت نيرو می گيرد ) در آلمانی: سربازگيری می کند(.

– ص. 290- » پرولتاريا که پائين ترين لايۀ جامعۀ کنونی ماست نمی تواند از جا برخيزد سر برافرازد بی آن که سراسر لايه ھای فوقانی جامعۀ رسمی نابود شوند«. without the whole superincumbrent strata of official society being sprung into the air. در نسخۀ اصلی، نه “نابود شدن” بلکه “به ھوا پرتاب شدن” است و ھمين تفاوت، تصويری از جامعه می دھد مثل يک ساختمان چند طبقه که پرولتاريا ھمچون غولی در زير زمين آن بر زانو خميده است و نمی تواند قد راست کند و برخيزد بی آن که ھمه طبقات بالای ساختمان به ھوا پرتاب شوند.

– ص. 299- » طبقۀ پيشتاز ملت«. the leading class طبقۀ ھدايت کننده… پيشتاز الزاما رھبر نيست.

– ص. 308- » اعصاب خراب کن« enervating خشم انگيز. – ص. 310- » جامۀ متعالی« transcendental جامۀ فاخر، با شکوه.

دریافت مطلب در فورمت کتاب الکترونیکیدریافت مطلب در فورمت کتاب الکترونیکی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *